چرا برخی از میدان مقاومت باز می‌مانند؟ / بررسی موانع و آفات اخلاقی مقاومت؛ از سوءظن به خدا تا فرسایش اخلاص

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، هشتمین نشست از سلسله نشست‌های علمی «اخلاق مقاومت» با عنوان «موانع و آفات اخلاقی مقاومت و جهاد»، با ارائه‌ی حجت‌الاسلام والمسلمین محمد عمومی، مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد، برگزار شد.

اینکه چرا برخی در میدان مقاومت استوار می‌مانند و برخی در میانه راه بازمی‌مانند؟، پرسشی بود که حجت‌الاسلام والمسلمین محمد عمومی در این نشست به آن پرداخت و با نگاهی اخلاقی و تربیتی، ریشه این تفاوت را نه فقط در شرایط بیرونی، بلکه در موانع و آسیب‌های درونی انسان، از سوء ظن به خدا و دلبستگی‌های دنیا تا تغییر نیت، اختلاف و ناامیدی دانست.

گستردگی موضوع و تعریف مفاهیم

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد در ابتدای سخنان خود در این نشست با بیان اینکه موضوع «موانع و آفات اخلاقی مقاومت و جهاد» در نگاه نخست ممکن است محدود و فشرده به نظر برسد، گفت: با اندکی تأمل روشن می‌شود که این بحث دامنه‌ای بسیار گسترده دارد و هر یک از دو مفهوم «مقاومت» و «جهاد» نیز به‌ تنهایی می‌تواند موضوع یک بحث مستقل باشد؛ اما به دلیل نزدیکی این دو حوزه، می‌توان در یک چارچوب مشترک درباره برخی از مهم‌ترین موانع و آسیب‌های آن‌ها سخن گفت.

حجت‌الاسلام والمسلمین عمومی در تبیین مفهومی بحث، «مانع» را امری دانست که از تحقق یک مقتضی جلوگیری می‌کند؛ به این معنا که ممکن است زمینه و آمادگی لازم برای پدید آمدن یک امر وجود داشته باشد، اما عامل یا عواملی در میان باشد که اجازه تحقق آن را ندهد.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد برای توضیح این نکته، از مثال کاشت نهال استفاده کرد و گفت همانگونه که برای رشد یک نهال، صرف کاشتن آن کافی نیست و باید موانعی را که مانع رشد می‌شوند شناخت و برطرف کرد، در مسئله جهاد و مقاومت نیز ممکن است عواملی اساساً مانع ورود انسان به این عرصه شوند.

وی در ادامه «آفت» را نیز آسیبی دانست که پس از ورود به مسیر، دامنگیر فرد یا جریان می‌شود و مانع به ثمر رسیدن حرکت می‌گردد.

مقدمه انسان‌شناسانه بحث

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد سپس با اشاره به یک مقدمه انسان‌شناسانه، تأکید کرد که شناخت موانع و آفات اخلاقی مقاومت، بدون فهم درست از ابعاد وجودی انسان ممکن نیست.

به گفته وی، انسان دستکم دارای چهار ساحت معرفتی، اعتقادی، اخلاقی و رفتاری است و در تحلیل دقیق‌تر، باید ساحت جسمانی را نیز به این مجموعه افزود.

استاد حوزه افزود: این ابعاد به‌ شدت در هم تنیده‌اند و بر یکدیگر تأثیر متقابل دارند؛ به‌ گونه‌ای که ضعف در معرفت می‌تواند به اختلال در باور، انحراف اخلاقی یا ضعف در عمل بینجامد و برعکس، آلودگی رفتاری و اخلاقی نیز می‌تواند بر معرفت و ایمان انسان اثر منفی بگذارد.

وی با استناد به آیات و روایات، از جمله روایتی درباره تأثیر حسد بر ایمان و نیز روایتی که از افزایش علم در نتیجه عمل به دانسته‌ها سخن می‌گوید، تصریح کرد که نمی‌توان مباحث اخلاقی را از پشتوانه‌های اعتقادی و معرفتی جدا کرد.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد خطاب به پژوهشگران و نویسندگان حوزه‌ی اخلاق مقاومت گفت: هر بحث اخلاقی، اگر از بنیان‌های اعتقادی خود جدا شود، هم کم‌اثر خواهد شد و هم در برخی موارد اساساً قابل طرح صحیح نخواهد بود.

تعلقات دنیوی؛ نخستین مانع

حجت‌الاسلام والمسلمین عمومی در ادامه، «تعلقات دنیوی» را یکی از اصلی‌ترین و شاید مهم‌ترین موانع اخلاقی ورود به عرصه جهاد و مقاومت دانست و با اشاره به آیاتی از سوره توبه، گفت: قرآن کریم از مؤمنان می‌پرسد چرا هنگامی که به حرکت در راه خدا فراخوانده می‌شوند، سنگینی می‌کنند و به زمین می‌چسبند.

از نگاه مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد، پاسخ این پرسش در همان آیات آمده است: دل‌بستگی به حیات دنیا. به گفته این استاد حوزه، دلبستگی به دنیا صرفاً به مال و ثروت محدود نمی‌شود، بلکه جلوه‌های متنوعی دارد؛ از همسر و فرزند و قوم و خویش گرفته تا مقام، عنوان، میز ریاست، شهرت اجتماعی، موقعیت علمی، منبر، محراب و کرسی تدریس.

وی با یادآوری تعابیری از امام خمینی (ره) و برخی عالمان اخلاق، خاطرنشان کرد که گاه حتی وابستگی به اموری بسیار کوچک نیز می‌تواند انسان را زمین‌گیر کند. او تأکید کرد که نقطه مشترک مجاهدان بزرگ تاریخ معاصر، از امام خمینی (ره) و رهبر شهید انقلاب تا فرماندهان شهید و چهره‌های برجسته مقاومت، رهایی از این تعلقات بوده است.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد با اشاره به سبک زندگی شهید حاج قاسم سلیمانی و شهید آیت‌الله سیدابراهیم رئیسی رحمهم‌ الله گفت: این شخصیت‌ها با گذشتن از آسایش، خواب، رفاه و بهره‌های متعارف زندگی، به الگو و مکتب تبدیل شدند و همین رهایی از قید تعلقات، آن‌ها را برای ایفای نقش‌های بزرگ آماده کرد.

ترس؛ مانع دوم

حجت‌الاسلام والمسلمین عمومی در بخش دیگری از سخنان خود، «ترس» را دومین مانع مهم اخلاقی در ورود به عرصه جهاد و مقاومت برشمرد و با اشاره به روایاتی از پیامبر اکرم (ص) و امیرالمؤمنین (ع)، گفت: اگر کسی دچار ترس و جبن است، نباید خود را بی‌محابا در میدان‌های سخت قرار دهد؛ زیرا این ضعف می‌تواند به وادادگی و شکست منجر شود.

با این حال، او یادآور شد که حتی چنین افرادی نیز می‌توانند از راه‌های دیگر، مانند پشتیبانی مالی و تجهیز مجاهدان، در ثواب جهاد شریک باشند.

وی در تشریح ماهیت ترس، به روایتی از امام حسن مجتبی (ع) اشاره کرد که در آن جبن به این صورت تعریف شده است: «جسارت در برابر دوست و عقب‌نشینی در برابر دشمن».

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد با تأکید بر اینکه این حالت در نقطه مقابل منطق قرآنیِ «اشداء علی الکفار و رحماء بینهم» قرار دارد، گفت: برخی افراد در فضای داخلی و در برابر دوستان و همفکران تند، خشن و پرادعا هستند، اما در برابر دشمن به‌ شدت منفعل و مرعوب می‌شوند. این وضعیت یکی از نشانه‌های ضعف اخلاقی و ایمانی است.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد در ادامه، به آیه‌ای از سوره آل‌عمران استناد کرد و گفت: یکی از مهم‌ترین ترفندهای شیطان آن است که جبهه باطل و اولیای خود را ترسناک جلوه می‌دهد تا دل‌ها را خالی کند.

به گفته او، یکی از کارهای شیطان ایجاد هیبت کاذب از دشمن است؛ هیبتی که اگر با ضعف ایمان همراه شود، انسان را از حرکت بازمی‌دارد.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد افزود: قرآن در برابر این ترفند، مؤمنان را به ترس از خدا فرا می‌خواند؛ چرا که اگر باور به قدرت الهی حقیقی و زنده باشد، ترس از غیر خدا معنا نخواهد داشت.

حرص و بخل؛ مانع سوم

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد «حرص» و «بخل» را نیز از دیگر موانع جدی در مسیر مقاومت معرفی کرد و گفت: این دو صفت، گرچه با مسئله تعلقات دنیوی پیوند دارند، اما هر یک نقش مستقلی در بازداشتن انسان از میدان دارند.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد توضیح داد که حرص در امور دنیوی به این معناست که انسان همواره چشمش به نداشته‌های خود باشد و داشته‌های فراوانش را نبیند. چنین فردی، برای به دست آوردن بیشتر، از حضور در میدان‌های هزینه‌ساز پرهیز می‌کند. بخل نیز از نگاه او، امساک از هزینه‌ کردن در راه خداست؛ صفتی که مانع ایثار و فداکاری می‌شود.

وی با اشاره به روایتی از پیامبر اکرم (ص) خطاب به امیرالمؤمنین (ع)، ریشه مشترک ترس، حرص و بخل را «سوء ظن به خدا» دانست و گفت: کسی که به وعده‌های الهی اعتماد ندارد، طبعاً از هزینه دادن می‌ترسد، از آینده نگران می‌شود، از مرگ هراس دارد و حاضر نیست مال و جان خود را در راه خدا به میدان بیاورد.

به گفته حجت‌الاسلام والمسلمین عمومی، اینجا نیز بار دیگر روشن می‌شود که یک رذیلت اخلاقی در نهایت به ضعف معرفتی و اعتقادی بازمی‌گردد.

راحت‌طلبی و عافیت‌جویی؛ مانع چهارم

این استاد حوزه در ادامه، «راحت‌طلبی» و «عافیت‌جویی» را از دیگر موانع مهم ورود به عرصه جهاد و مقاومت دانست و با یادآوری بیاناتی از امام خمینی (ره)، گفت: در طول تاریخ، حتی در میان دین‌داران نیز دو جریان وجود داشته است: جریانی که به دنبال دینداریِ بی‌ درد سر، کم‌هزینه و آسوده بوده و جریانی که دین را با درگیری، مسئولیت و مجاهدت فهمیده است.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد تأکید کرد که زندگی اهل‌ بیت (ع) و انبیای الهی، زیستی مجاهدانه و درگیر با باطل بوده و نمی‌توان از یک سو در زیارات، آرزوی هم‌زیستی با آنان را داشت و از سوی دیگر، خواهان دینداریِ کاملاً آسوده و بی‌هزینه بود.

وی با اشاره به جنگ‌های صدر اسلام، دوران حکومت امیرالمؤمنین (ع)، قیام سیدالشهدا (ع) و نیز تجربه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، گفت: مقاومت بدون تحمل سختی و هزینه اساساً معنا ندارد.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد در همین زمینه، از ایثارگران، آزادگان و جانبازانی یاد کرد که سال‌ها با دردها و رنج‌های ماندگار زندگی کرده‌اند و همین دردها، بهای ایستادگی آن‌ها در مسیر حق بوده است.

گناه و معصیت؛ مانع پنجم

حجت‌الاسلام والمسلمین عمومی در بخش دیگری از سخنانش، «گناه و معصیت» را از مهم‌ترین موانع رفتاری مقاومت دانست و با تأکید بر درهم‌تنیدگی اخلاق و رفتار در منابع دینی، گفت: معصیت، دایره رزق را تنگ می‌کند و یکی از مهم‌ترین رزق‌ها، توفیق مجاهده و حضور در میدان مقاومت است.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد افزود: گناه فقط یک تخلف شخصی نیست، بلکه به سرعت بر قلب، ایمان، معرفت و قدرت تصمیم‌گیری انسان اثر می‌گذارد و او را به‌ تدریج از بسیاری از توفیقات محروم می‌کند.

آغاز بحث آفات

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد پس از تبیین موانع، وارد بخش دوم بحث یعنی «آفات و آسیب‌های اخلاقی مقاومت و جهاد» شد و نخستین آفت را «غرور و عجب» برشمرد و با استناد به آیه مربوط به جنگ حنین در سوره توبه، گفت: در آن نبرد، کثرت نفرات و تجهیزات مسلمانان موجب نوعی خودپسندی و اطمینان به اسباب ظاهری شد، اما همین غرور، کار را به جایی رساند که آن کثرت، هیچ سودی به حال آنان نداشت.

وی تأکید کرد که یکی از خطرناک‌ترین آسیب‌ها در هر حرکت جهادی، آن است که انسان موفقیت‌ها، امکانات، نیروها و دستاوردها را از خود ببیند، نه از خدا.

اولین آفت: غرور و عجب

حجت‌الاسلام والمسلمین عمومی در این بخش، مقایسه‌ای میان نگاه قارون و حضرت سلیمان (ع) انجام داد و گفت: قارون دارایی‌های خود را نتیجه علم و توان خویش می‌دانست، اما حضرت سلیمان (ع) با وجود قدرت و امکانات بسیار گسترده‌تر، همه آن را فضل و امتحان الهی می‌دید.

به گفته وی، آفت غرور تنها مربوط به گذشته نیست و هر پیروزی، هر همبستگی اجتماعی، هر توان دفاعی و هر جلوه‌ای از اقتدار ملی، اگر به درستی به خدا نسبت داده نشود، می‌تواند به زمینه سقوط تبدیل شود.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد تأکید کرد که فضای فرهنگی، رسانه‌ای و اجتماعی کشور نیازمند تذکر مستمر در این باره است تا پیروزی‌ها، خود به عامل غفلت و خودبینی تبدیل نشود.

دومین آفت: شک و تردید

دومین آفت مهم از نگاه این سخنران، «شک و تردید» بود. حجت‌الاسلام والمسلمین عمومی با اشاره به اینکه شک، در ظاهر بیشتر به حوزه معرفتی مربوط می‌شود، توضیح داد که در برخی روایات، «یقین» از مکارم اخلاق شمرده شده و از این جهت می‌توان تردید را نیز در زمره آسیب‌های اخلاقی مقاومت به حساب آورد.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد با ذکر مثالی ساده گفت: همان‌گونه که تردید در مسیر، سرعت حرکت انسان را کم می‌کند و گاه او را متوقف یا وادار به بازگشت می‌سازد، در مسیر جهاد و مقاومت نیز شک، ابتدا از شتاب حرکت می‌کاهد و سپس اصل مسیر را متزلزل می‌کند.

حجت‌الاسلام والمسلمین عمومی با اشاره به تجربه سال‌های پایانی دفاع مقدس و نیز پدیده «انقلابی‌های پشیمان»، گفت: یکی از خطرهای جدی برای هر جریان مقاومتی، القای تردید درباره اصل مسیر، اصل فداکاری‌ها و اصل ایستادگی است.

وی البته تأکید کرد که پرسش علمی و گفتگوی منطقی نه‌ تنها مذموم نیست، بلکه ضروری است؛ اما شکِ فلج‌کننده و تردیدی که در میانه میدان، اراده اقدام را سست می‌کند، آسیبی خطرناک برای جهاد و مقاومت به شمار می‌رود.

سومین آفت: اختلاف و تنازع

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد، سومین آفت را «اختلاف و تنازع» دانست و با استناد به آیه ۴۶ سوره انفال، هشدار داد که نزاع داخلی، موجب سستی و از بین رفتن هیبت و قدرت جمعی می‌شود.

به گفته وی، دشمن همواره بر شکاف‌های داخلی سرمایه‌گذاری می‌کند و تجربه‌های تاریخی انقلاب اسلامی نیز نشان داده است که هرگاه اختلافات داخلی تشدید شده، دشمن جسورتر و طمع‌کارتر شده است.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد راهکار مقابله با این آفت را اطاعت از خدا و رسول، گفتگو، کنترل نفس، حفظ همدلی و توجه به مواسات اجتماعی دانست.

چهارمین آفت: تغییر نیت

چهارمین آسیب از نگاه حجت‌الاسلام والمسلمین عمومی، «تغییر نیت» در طول مسیر است و در این باره گفت: ممکن است افرادی با نیت خالص وارد میدان شوند، اما به‌ تدریج انگیزه‌های دیگری مانند شهرت، جایگاه، تشویق، مدال، عنوان و اعتبار اجتماعی جای اخلاص را بگیرد.

وی با استناد به روایتی از امام باقر (ع)، حفظ عمل و نگه‌داشتن اخلاص را سخت‌تر از خود عمل دانست و هشدار داد که آلودگی نیت، می‌تواند ارزش جهاد و خدمت را از درون تهی کند.

پنجمین آفت: یأس و ناامیدی

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد، «یأس و ناامیدی» را پنجمین آفت مهم اخلاقی در مسیر مقاومت معرفی کرد و با اشاره به آیه‌ای از سوره یوسف، گفت: ناامیدی از رحمت خدا، نشانه ضعف جدی در باور الهی است.

وی افزود: مؤمنِ مجاهد ممکن است با طولانی شدن مسیر، افزایش هزینه‌ها، تأخیر در نتایج یا فشارهای بیرونی مواجه شود، اما نباید این دشواری‌ها او را به یأس بکشاند یا به انتخاب راه‌های نادرست و نامشروع وا دارد. امید الهی یکی از پایه‌های اصلی پایداری در میدان مقاومت است.

حجت‌الاسلام والمسلمین عمومی بر پیوند عمیق میان معرفت، ایمان، اخلاق و عمل تأکید کرد و گفت: مقاومت حقیقی، پیش از آنکه در میدان نبرد و سیاست شکل بگیرد، در درون انسان ساخته می‌شود.

مدیر بنیاد علمی فرهنگی هاد تصریح کرد که برای تربیت نیروی انسانیِ ماندگار در جبهه مقاومت، باید هم موانع درونی مانند تعلقات، ترس، حرص، بخل، راحت‌طلبی و گناه را شناخت و هم نسبت به آفات پس از ورود به میدان، از جمله غرور، تردید، اختلاف، تغییر نیت و ناامیدی هوشیار بود.

انتهای پیام